Andi paramica la Esmeraldaki garavel pe jekh caco kotor kathar i europeaki historija. I Gilda-Nancy Horvath, expertka pala manushikane cacimata taj journalista kathar e Roma taj Sinti, pala i historikani pharipe le anavesko »ziganura« taj pala i societeski exklusija taj o nashaimos so si kethanepangle lesa.
Na djanav ke saj shunes ma
Te va, atunci si o pushimos,
ke wi saj jekh Romani Shej,
te lubudil Tut.
Jo, djanav ke ci dikhen ma,
i lumja na del ma pativ
numa dikhav Ciro muj taj pushav ande ma
wi Tu sanas shudino, sar me?
Lubudimos la Esmeraldako: Zhutisar es Shudinen, Devla | God Help the Outcasts
Ko gindil pala o „Glöckner von Notre Dame", anglunes gindil pala e figuri Quasimodo taj Esmeralda. Sel duj si shudine, bi pativake andi societeta kodola vramaki. Quasimodo ke wo nas shukar, sas bango, Esmeralda kaj sas akhardi »Zigangka« – jekh vorba, so lenas kodolene so nas dikhle sar pherde manusha. Djanelas ke mindig saj avelas i bibaxt pa la late, maj but kathar e autoriteti taj kathar kodola so inkerenas bari zor ande kadi paramica.
Kodo sikhavel caces sar sas phirade e shudine ande kodi vrama. I paramica taj laki figuri khade gerdjon simbolura: Naj sa kadhe sar dichol pe anglunes – taj kodola so inkeren »o pravo« pe lengi rig, na mindig si caces paciwale.
Numa so djanas pala kodi grupa, kathar savi, sar phenen, avel i Esmeralda? I vorba »ziganura« si makisardi ande kado skirimos taj ando programasko lil. Pala kodo si amen lashe motivura.
Kathar i rig kodolengi so sas akharde »ziganura«, kado anav inkerel o historikano bilashimos, so dichol pe wi ando Glöckner von Notre Dame. O bilashimos taj i zor pe Romane manusha barile pa e shela bersha taj resle klimaks ande nasul kerimata ando national socialismo: Estimaske 500.000 Rom taj Sinti sas mudarde tela o anav »ziganura«. Kado bilashimos si bi-ulavimasko kethanepanglo lesa. Kana las avri i vorba »ziganura« kathar o skirimos, kado bilashimos ci sikhavel pe e jakheske. Pala kodo i produkcija phendas ke mekhen kadhi vorba ando skirimos, numa talvel markirime e jakheske.
Kadi produkcija phenel maskar sa: i vorba »ziganura« si anav so sas shuto pre ame kathar avera, naj amari vorba. E maj but Roma taj Sinti dikhen kadi vorba sar jekh ofensa, taj e lashe medija taj e publikane instituciji shoha maj na hasnin la.
But Roma taj Sinti na kamen kadi vorba wi anda kodo, ke kathar avera but data hadjaren la sar aver-anav »streine manushenge«. Sa jek e Sinti trajin ando germaniko shib-them 600 shela bersh, pe bute riga naj dikhle, kaj ci resen e jakhenge stereotipura.
I paramica pa e »vasne Ziganura« taj pala »chordane shavora«
O historikano phirimos le Romengo taj Sintengo nas sikhavimos vareso spezialno »kamipeske vaste«, numa sas o rezultato kathar historkano nashaimos taj briga. Nas slobodo lenge te ashon ande jekh them taj te beshen pe jekh than. Numa ande popo-kultura mindig phenenas lenge kaj si len »kamipe pala vasno phirimos« – jekh stereotipo, so na dikhel e historikane cacimata.
Bi-meklimos te beshen pe jekh than, bi-meklimos te len phuv, exklusija kathar but buchake grupi, mudarimos ando statuso »Vogelfreiheit« (ando 15to shel bersh andi maskarutni Europa): sa kado phandelas le Romen taj Sinten te phiren mindig maj dur, taj te organizirin peski buti andral e tesne granici, so o phirimos delas len. Kado periodo inkerdas maj but sar 500 bersh. Andi Rumänia e Roma trajinas dji pala 150 bersh sar Sklavura (pashe-mekle) ando robipe – jekh cacimos, so dichol pe dji akana.
O angluno zumaimos te keren le Roman beshemaske, te registririn le taj te »edukisaren« le, si dokumentirime kaj i austriaki Kajzerica Maria Theresia. Jekh akzija sas te lel e chavora kathar e Rom taj e Sinti, taj den le kaj famelija so keren phuveski buci. Kado djungalo kerimos nas misto, e chavora nashenas palpale kaj lenge caci famelija, taj e Romane manusha djanas taj anenas lenge chavora palpale.
Sa jekh ke nas misto kodo experimento kathar i Maria Theresia, ashilas andi historija taj zhutisardas ke saj kerdjol i paramica ka e »ziganura« choren chavora.
O but-uladi paramica kathar e »ziganura«, so choren chavora, faima sas jek causa sostar o Victor Hugo ande pesko originalno literaitzko genva „Notre-Dame de Paris" phenel po agro ke i lashi, zurali Esmeralde naj kathar e Rom, numa ke voj sas jekh chordi chavori kathar jekh franzositzka djuvli. Kadja o sterotipo si duvar maj zuralo – taj lesa i rasizmo, so sas ande-phanglo anda kodo vramako gindo. Kado kotor kathar i paramica na arakhadjol ka Disney, na ando filmo, na ande e versia kathar o musicalo.
Roma taj Sinti Ajes
Kathar 12 sji pe 15 milliomura Roma taj Sinti trajin andi Europa. Maj but andi Rumänia, Bulgaria, Ungaria, Tschechia, Slowakia taj po Balkano, e Roma si jekh baro kotor sa i populacija.
O historikano nashaimos avilas wi andi nevi vrama ajes. Dji ando 1990ta bersh, ando Eurpeako Esto kerenas zoraki sterilizaciji pe Romnja. Ande bute europeake thema, e Roma taj Sinti sas systemikanes ulade taj bishade ande shpecialne shkoli. I diskriminacija so djalas inke maj angle pnala national socialismo taj zurailas ande niste regionura. O Romengo drom karing paj, elektrika, tacimos, skoli taj sastimasko adjutimos si pharo.
E na-pinjarde heroja la artake taj la kulturake
I contribucija le Romengi taj Sintengi andi europeaki Arta taj Kultura si bari – taj pe bute riga naj pinjardi. Sar exemplo o bijandimos kathar o Flamenco waj lengo influenco pe ungarikani themeski taj klasikani muzika si jekh putherdo paramica, so sas garadi publikane jakhenge. But puplikane manusha aven kathar i Romani waj Sintikani kultura, taj wi kado e maj but ci shanen: Franz Liszt, Pablo Picasso, Maxim Gorki, Django Reinhardt, Charlie Chaplin, Marianne Rosenberg, o rapero SIDO, Elvis Presley taj Yul Brynner si numa nesave anda lende.
Romanes: jekh glinda la diversitetaki
Andi producija saj ashunes Romanes, i shib le Romengi. Disney kerdas la dikhli taj ashundi ando musical: o oficialno produkcijako lil phenel ke e Romane djila taj vorbi sa aven kathar purane djila kathar i comuniteta. I shib sikhavel i diversiteta la Romane komunitetaki: si la maj but sar 28 dialekturi. Kadi diversiteta avel pe jekh kotor kathar o phirimos le Romengo, prin savo aresle ando kontakto le kulturenca, religionenca, pachaimatenca taj shibenca kathar sa e thema. Maj dur, e Rom taj e Sinti naj len jekh globalno kethano religija. Adjes, 95 prociento kathar sa e Roma taj Sinti si beshutne taj shoha maj na phiren.
Kodo so pindjarel kadi historija, ashunel o Lubudimos la Esmeraldako avere khanenza.
